समृद्ध घोराहीका लागि डिजिटल रूपान्तरण अपरिहार्य

दाङ । नेपालकै सबैभन्दा ठूलो उपमहानगरपालिका घोराही प्राकृतिक स्रोत, उर्वर कृषि भूमि, वन, खोलानाला, शैक्षिक संस्था, खेलकुद, पर्यटन तथा सांस्कृतिक विविधताले सम्पन्न क्षेत्र हो। यति धेरै सम्भावना बोकेको घोराहीलाई समृद्ध, व्यवस्थित र आधुनिक सहरका रूपमा विकास गर्न केवल भौतिक पूर्वाधार निर्माण मात्र पर्याप्त हुँदैन। बदलिँदो विश्व परिवेशसँगै सूचना प्रविधि (आईटी) र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) लाई विकासको मूल आधार बनाउनु आजको आवश्यकता मात्र होइन, अपरिहार्यता पनि हो।

यही सोचका साथ सामाजिक अभियानका रूपमा अघि बढिरहेको ‘घोराही बनाऔँ अभियान’ ले शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, खेलकुद, उद्यमशीलता, रोजगारी, वातावरण, व्यवस्थित बजार, सामाजिक उत्तरदायित्व तथा आर्थिक विकासका विविध क्षेत्रमा जनचेतनामूलक र रचनात्मक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। अभियानको उद्देश्य केवल समस्या औँल्याउनु मात्र होइन, समाधानको स्पष्ट मार्ग पहिचान गर्दै नागरिकलाई विकास यात्राको सक्रिय साझेदार बनाउनु पनि हो।

म स्वयं सूचना प्रविधिको विद्यार्थी भएकाले यस अभियानसँग जोडिँदा एउटा कुरा अझ स्पष्ट भएको छ—अब घोराहीलाई स्मार्ट, प्रतिस्पर्धी र दिगो सहर बनाउने हो भने विकासका हरेक नीति, योजना र सेवामा सूचना प्रविधि तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रभावकारी प्रयोग अनिवार्य छ।

विश्व अहिले चौथो औद्योगिक क्रान्तिको युगमा छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, बिग डाटा, क्लाउड कम्प्युटिङ, इन्टरनेट अफ थिङ्स (IoT), रोबोटिक्स र डिजिटल सञ्चारले विकासको स्वरूप नै परिवर्तन गरिरहेका छन्। विकसित राष्ट्रहरूले सरकारी सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग, यातायात र सुरक्षालाई डिजिटल प्रणालीमा रूपान्तरण गरिसकेका छन्। नेपाल पनि यस परिवर्तनबाट अलग रहन सक्दैन।

घोराहीसँग नेपालकै नमुना स्मार्ट सहर बन्ने पर्याप्त सम्भावना छ। यसको पहिलो आवश्यकता डिजिटल सोच, दीर्घकालीन योजना र प्रविधिमैत्री नेतृत्व हो। नगरपालिकाका सेवा पूर्ण रूपमा डिजिटल बनाइए नागरिकले घरमै बसेर कर तिर्ने, सिफारिस लिने, उजुरी दर्ता गर्ने, विकास योजनाको प्रगति हेर्ने तथा बजेट र खर्चको पारदर्शी जानकारी प्राप्त गर्न सक्नेछन्। यसले सेवा प्रवाहलाई सहज, छरितो र पारदर्शी बनाउँदै सुशासनलाई थप सुदृढ बनाउनेछ।

शिक्षा घोराहीको प्रमुख शक्ति हो। यहाँका विद्यालय, कलेज तथा विश्वविद्यालयका अध्ययन केन्द्रहरूलाई अब कम्प्युटर शिक्षामा मात्र सीमित नराखी कोडिङ, रोबोटिक्स, एआई, साइबर सुरक्षा, डाटा विश्लेषण र डिजिटल उद्यमशीलतासँग जोड्न आवश्यक छ। विद्यार्थीलाई सानैदेखि प्रविधिमैत्री बनाइयो भने उनीहरू भविष्यका रोजगारी खोज्ने मात्र होइन, नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्ने जनशक्ति बन्न सक्छन्।

यस अभियानले विद्यालय तथा कलेजसँग सहकार्य गरी डिजिटल साक्षरता अभियान सञ्चालन गर्न सक्छ। शिक्षकहरूलाई आधुनिक प्रविधिको तालिम, विद्यार्थीलाई नवप्रवर्तन प्रतियोगिता तथा स्थानीय समस्याको डिजिटल समाधान खोज्ने कार्यक्रम सञ्चालन गरियो भने घोराही ज्ञान, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनको केन्द्रका रूपमा स्थापित हुन सक्छ।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि सूचना प्रविधिको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। टेलिमेडिसिन, डिजिटल स्वास्थ्य अभिलेख, अनलाइन स्वास्थ्य परामर्श, मोबाइल स्वास्थ्य सेवा तथा एआईमा आधारित रोग पहिचान प्रणालीले ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका नागरिकलाई समेत गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउन सक्छ। सबै स्वास्थ्य संस्थालाई एउटै डिजिटल नेटवर्कमा जोड्न सके सेवा प्रवाह अझ प्रभावकारी हुनेछ।

कृषि घोराहीको मुख्य आर्थिक आधार हो। आधुनिक कृषि अब परम्परागत उपकरणमा मात्र सीमित छैन। माटो परीक्षण, मौसम पूर्वानुमान, ड्रोनमार्फत बाली निरीक्षण, स्मार्ट सिँचाइ, उत्पादनको डिजिटल बजार तथा एआईमार्फत रोग पहिचानजस्ता प्रविधिले उत्पादन र उत्पादकत्व दुवै बढाउन सक्छन्। किसानलाई मोबाइल एपमार्फत बजार मूल्य, मौसम, बीउ, मल तथा रोग नियन्त्रणसम्बन्धी जानकारी उपलब्ध गराउन सके कृषि अझ व्यावसायिक बन्नेछ।

पर्यटन क्षेत्र पनि सूचना प्रविधिबाट धेरै लाभान्वित हुन सक्छ। घोराहीका धार्मिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक तथा ऐतिहासिक सम्पदाको डिजिटल प्रवर्द्धन, भर्चुअल भ्रमण, अनलाइन बुकिङ, डिजिटल नक्सा तथा बहुभाषिक सूचना प्रणालीले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटक आकर्षित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्मको प्रभावकारी प्रयोगले घोराहीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराउन सकिन्छ।

खेलकुद क्षेत्रमा पनि प्रविधिको प्रयोग अपरिहार्य बन्दै गएको छ। खेलाडीको प्रदर्शन विश्लेषण, डिजिटल प्रशिक्षण, अनलाइन दर्ता, प्रतियोगिताको प्रत्यक्ष प्रसारण, खेलकुद डाटा व्यवस्थापन तथा खेल विज्ञानको प्रयोगले घोराहीलाई खेलकुदको उत्कृष्ट केन्द्र बनाउन सहयोग पुग्नेछ। साथै, ई–स्पोर्ट्स, खेल विश्लेषण र डिजिटल खेल व्यवस्थापनमा युवाका लागि नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ।

उद्यमशीलता र रोजगारीका क्षेत्रमा सूचना प्रविधि सबैभन्दा ठूलो अवसर बनेको छ। आज विश्वभर लाखौँ युवाले आफ्नै गाउँ वा सहरबाट सफ्टवेयर विकास, ग्राफिक डिजाइन, भिडियो सम्पादन, डिजिटल मार्केटिङ, सामग्री निर्माण, अनलाइन शिक्षा तथा फ्रीलान्सिङमार्फत आम्दानी गरिरहेका छन्। घोराहीका युवालाई यस्ता सीप प्रदान गर्न सके वैदेशिक रोजगारीको विकल्प स्थानीय स्तरमै सिर्जना गर्न सकिन्छ।

घोराही बनाऔँ अभियानअन्तर्गत डिजिटल सीप विकास केन्द्र, आईटी बुटक्याम्प, स्टार्टअप प्रवर्द्धन, नवप्रवर्तन केन्द्र, इनक्युबेसन कार्यक्रम तथा युवा उद्यमीलाई मार्गदर्शन गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउनुका साथै प्रविधिमा आधारित उद्यमशीलताको नयाँ संस्कृति विकास गर्नेछ।

समृद्ध घोराहीको सपना केवल सडक, भवन र भौतिक पूर्वाधार निर्माणले मात्र पूरा हुँदैन। सूचना प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई विकासको केन्द्रमा राखेर अघि बढ्न सके घोराही नेपालकै नमुना स्मार्ट सहर बन्न सक्छ। त्यसका लागि स्थानीय सरकार, निजी क्षेत्र, शैक्षिक संस्था, नागरिक समाज र युवाको साझा प्रतिबद्धता, सहकार्य र दूरदर्शी नेतृत्व अपरिहार्य छ। आजको डिजिटल रूपान्तरणले नै भोलिको समृद्ध, आत्मनिर्भर र आधुनिक घोराही निर्माण गर्नेछ।