पार्टी सुधारको बहस कि नेतृत्व परिवर्तनको राजनीति ?

नेपालको राजनीतिक परिवेश तीव्र रूपमा बदलिएको छ। जनताको सोच, अपेक्षा र राजनीतिक मूल्याङ्कन गर्ने शैली पहिलेभन्दा धेरै फरक भइसकेको छ। सामाजिक सञ्जालको विस्तार, वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिको उदय, युवा पुस्ताको बढ्दो राजनीतिक चासो र जनतामा विकसित हुँदै गएको राजनीतिक सचेतनाले पुराना राजनीतिक दलहरूलाई नयाँ ढंगले सोच्न बाध्य बनाएको छ। तर यही परिवर्तनलाई समयमै आत्मसात् गर्न नसक्दा अहिले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) भित्र गम्भीर बहस, असन्तुष्टि र नेतृत्वसम्बन्धी विवाद सतहमा देखिन थालेका छन्।

पछिल्लो निर्वाचन परिणामपछि एमालेभित्र नेतृत्व, कार्यशैली, संगठनात्मक संरचना र जनतासँगको सम्बन्धमाथि खुलेर प्रश्न उठ्न थालेका छन्। विशेषतः अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको भूमिकालाई लिएर पार्टीभित्र फरक मत बलियो बन्दै गएको देखिन्छ। कतिपय नेताहरूले पार्टीको निर्णय प्रक्रिया अत्यधिक केन्द्रीकृत भएको, सीमित घेराभित्र राजनीति केन्द्रित भएको तथा आलोचना सुन्ने संस्कार कमजोर बन्दै गएको गुनासो सार्वजनिक रूपमा गर्न थालेका छन्। यसले एमालेभित्र अहिलेको बहस केवल व्यक्ति परिवर्तनको नभई पार्टी सञ्चालन शैली र राजनीतिक संस्कृतिको बहसमा रूपान्तरण भएको देखिन्छ।

एमाले लामो राजनीतिक इतिहास बोकेको दल हो। संघर्ष, आन्दोलन, विभाजन, पुनर्गठन र सत्ताको अनुभवबाट गुज्रिएको यो पार्टी नेपाली राजनीतिमा प्रभावशाली शक्ति मानिन्छ। तर राजनीतिक इतिहास मात्र भविष्यको ग्यारेन्टी हुँदैन। जनताको विश्वास निरन्तर व्यवहार, नीति र कार्यशैलीबाट कायम राख्नुपर्छ। पछिल्लो निर्वाचनमा अपेक्षाभन्दा कमजोर परिणाम आउनु एमालेका लागि केवल अंकगणितीय हार मात्र थिएन, त्यो जनताको बदलिँदो मनोविज्ञानको संकेत पनि थियो।

निर्वाचन परिणामपछि पार्टीभित्र “अब गम्भीर समीक्षा आवश्यक छ” भन्ने आवाज बलियो बन्न थालेको छ। विशेषगरी युवा पुस्ता र मध्यम तहका केही नेताहरूले पार्टीलाई पुनर्जीवित गर्न नेतृत्व हस्तान्तरण, पुस्तान्तरण, संगठनात्मक पुनर्गठन र नीतिगत सुधार आवश्यक रहेको धारणा सार्वजनिक गर्न थालेका छन्। उनीहरूको तर्क छ—पार्टीभित्र नयाँ ऊर्जा, नयाँ कार्यशैली र जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने संस्कार विकास नगरेसम्म एमालेले पुरानो प्रभाव कायम राख्न सक्दैन।

अर्कोतर्फ, वर्तमान नेतृत्व पक्ष भने अहिलेको राजनीतिक अवस्थालाई अस्थायी उतारचढावका रूपमा व्याख्या गरिरहेको छ। अध्यक्ष ओली निकट नेताहरूले पार्टी कमजोर नभएको, बरु गठबन्धन राजनीति, बाह्य राजनीतिक समीकरण र अस्थायी राजनीतिक परिस्थितिका कारण अपेक्षित परिणाम नआएको दाबी गर्दै आएका छन्। उनीहरूका अनुसार अहिले नेतृत्व परिवर्तनको बहसभन्दा संगठनलाई एकताबद्ध बनाउने विषय बढी महत्वपूर्ण हो। केही सार्वजनिक कार्यक्रममा अध्यक्ष ओलीले पनि तत्काल नेतृत्व हस्तान्तरणको पक्षमा आफू नरहेको संकेत दिएका छन्।

यही कारण एमालेभित्र अहिले दुई धार स्पष्ट रूपमा देखिन थालेका छन्। एक पक्ष नेतृत्व परिवर्तनमार्फत पार्टीमा नयाँ ऊर्जा ल्याउनुपर्ने पक्षमा छ भने अर्को पक्ष अहिले नेतृत्व फेर्ने समय नभएको तर्क गरिरहेको छ। पार्टीभित्रको यो बहस कहिलेकाहीँ सार्वजनिक अभिव्यक्ति, संकेत र आन्तरिक असन्तुष्टिका रूपमा बाहिरिन थालेको छ। सचिवालयदेखि केन्द्रीय तहसम्म फरक मत र असन्तुष्टि बढिरहेको चर्चा राजनीतिक वृत्तमा भइरहेका छन्।

तर यहाँ सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न के हो भने—जनताले वास्तवमै के खोजिरहेका छन्? के उनीहरू केवल अनुहार परिवर्तन चाहिरहेका छन्, वा व्यवहार परिवर्तन? अहिलेको राजनीतिक यथार्थ हेर्दा जनताको मुख्य अपेक्षा नेतृत्व परिवर्तनभन्दा बढी राजनीतिक संस्कार परिवर्तनमा केन्द्रित देखिन्छ। उनीहरू पार्टीभित्र पारदर्शिता, जवाफदेहिता, सामूहिक निर्णय प्रक्रिया, कार्यकर्तासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध र जनजीविकासँग जोडिएका मुद्दामा स्पष्ट दृष्टिकोण खोजिरहेका छन्।

आज जनता नाराभन्दा परिणाम चाहन्छन्। भाषणभन्दा व्यवहार हेर्न चाहन्छन्। शक्ति प्रदर्शनभन्दा उत्तरदायी राजनीति खोजिरहेका छन्। त्यसैले केवल “को अध्यक्ष बन्ने ?” भन्ने बहसभन्दा पनि “पार्टी कसरी जनविश्वासमा फर्किने ?” भन्ने प्रश्न अहिले ज्यादा महत्वपूर्ण बनेको छ। यदि पार्टीभित्र आत्मसमीक्षाको संस्कृति विकास भएन, आलोचनालाई निषेध गर्ने प्रवृत्ति कायम रह्यो र फरक मतलाई असहयोगका रूपमा बुझ्ने मानसिकता रहिरह्यो भने त्यसले संगठनलाई झन् कमजोर बनाउन सक्छ।

एमालेको इतिहास हेर्दा कठिन परिस्थितिबाट पुनर्गठन हुँदै अघि बढ्ने क्षमता यो पार्टीसँग रहेको मानिन्छ। विगतमा पनि एमालेले विभाजन, अस्थिरता र राजनीतिक संकट पार गर्दै आफूलाई पुनः स्थापित गरेको अनुभव छ। तर अहिलेको चुनौती फरक प्रकृतिको छ। अहिले जनताले केवल संगठनको आकार होइन, राजनीतिक संस्कारको स्तर पनि मूल्याङ्कन गरिरहेका छन्। त्यसैले पार्टी सुधार केवल नेतृत्व परिवर्तन वा शक्ति सन्तुलनको विषय होइन, यो राजनीतिक विश्वसनीयता पुनर्निर्माणको प्रश्न पनि हो।

यदि अहिलेको बहसलाई गम्भीर आत्मसमीक्षा र संगठनात्मक सुधारतर्फ लैजान सकियो भने यसले एमालेलाई पुनर्जीवित गर्ने अवसर दिन सक्छ। तर यदि यसलाई केवल गुटगत प्रतिस्पर्धा, शक्ति संघर्ष वा व्यक्ति केन्द्रित विवादमा सीमित गरियो भने त्यसले पार्टीभित्र थप असन्तुष्टि र विभाजन निम्त्याउने जोखिम पनि रहन्छ।

अन्ततः कुनै पनि राजनीतिक दलको दीर्घकालीन शक्ति केवल एक व्यक्तिमा सीमित हुँदैन। संगठनको सामूहिकता, कार्यकर्ताको विश्वास, जनतासँगको सम्बन्ध र समयअनुसार आफूलाई रूपान्तरण गर्ने क्षमता नै वास्तविक शक्ति हो। एमालेभित्र अहिले चलेको बहस अन्ततः पार्टी सुधारको अवसर बन्छ कि थप अस्थिरताको कारण, त्यसले आगामी नेपाली राजनीतिमा गम्भीर प्रभाव पार्ने निश्चित छ।