समृद्ध घोराहीको मार्गचित्र

दाङ । दाङको मुटुका रूपमा परिचित घोराही उपमहानगरपालिका सम्भावनाले भरिएको क्षेत्र हो। यहाँ उर्वर भूमि छ, मेहनती जनशक्ति छ, व्यापारिक गतिविधि विस्तार हुँदै गइरहेको छ, कृषि उत्पादनको बलियो आधार छ र धार्मिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक पर्यटनका प्रशस्त सम्भावना छन्। यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि घोराहीले आफ्नो क्षमताअनुसारको विकासको गति लिन सकेको छैन। विकासका योजना बने, बजेट खर्च भए, प्रतिबद्धता व्यक्त भए, तर नागरिकले अनुभूति गर्ने गरी अपेक्षित परिवर्तन अझै देखिन बाँकी छ। त्यसैले अब घोराहीको विकासलाई केवल नारा र भाषणमा सीमित नराखी व्यवहारमा उतार्न आवश्यक छ।

समृद्ध घोराही निर्माणको आधार शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार, पर्यटन, कृषि, उद्योग र बजार व्यवस्थापनको सन्तुलित विकासमा निर्भर छ। यी सात क्षेत्रलाई एकीकृत रूपमा अगाडि बढाउन सकिए घोराही केवल दाङको केन्द्र मात्र नभई देशकै नमुना उपमहानगरका रूपमा स्थापित हुन सक्छ।

कुनै पनि समाजको विकासको पहिलो आधार शिक्षा हो। तर शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम बन्नु हुँदैन। आजको शिक्षाले विद्यार्थीलाई सीप, क्षमता र आत्मनिर्भरताको बाटोमा डोर्‍याउन सक्नुपर्छ। विद्यालय र क्याम्पसलाई कृषि, सूचना प्रविधि, पर्यटन, उद्यमशीलता, पशुपालन तथा उत्पादनमुखी शिक्षासँग जोड्न आवश्यक छ। शिक्षित युवा विदेश पलायन हुने होइन, आफ्नै ठाउँमा अवसर सिर्जना गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। आधुनिक प्रयोगशाला, पुस्तकालय, प्रविधिमैत्री शिक्षण प्रणाली र गुणस्तरीय सामुदायिक विद्यालयको विकासले मात्र घोराहीको शिक्षा क्षेत्रलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन सक्छ।

स्वास्थ्य सेवा नागरिकको आधारभूत अधिकार हो। स्वस्थ नागरिक बिना समृद्ध समाजको कल्पना गर्न सकिँदैन। घोराहीमा स्वास्थ्य संस्थाहरू विस्तार भए पनि गुणस्तरीय र सर्वसुलभ सेवाको आवश्यकता अझै टड्कारो रूपमा देखिन्छ। वडा तहसम्म प्रभावकारी स्वास्थ्य सेवा, विशेषज्ञ चिकित्सक, अत्याधुनिक उपकरण तथा पर्याप्त औषधिको व्यवस्था गर्नुपर्छ। उपचार सेवाभन्दा व्यापारिक प्रवृत्ति हाबी हुने अवस्थालाई नियन्त्रण गर्दै स्वास्थ्य क्षेत्रलाई नागरिकमैत्री बनाउन आवश्यक छ। स्वास्थ्य सचेतना, सरसफाइ अभियान, पोषण शिक्षा तथा रोगको रोकथाममा आधारित कार्यक्रमलाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ।

रोजगार सिर्जना आज घोराहीको सबैभन्दा ठूलो चुनौती र अवसर दुवै हो। हजारौँ युवा रोजगारीको खोजीमा विदेशिन बाध्य छन्। स्थानीय स्तरमै अवसर सिर्जना गर्न सकिए युवाशक्ति यहीँ उपयोग गर्न सकिन्छ। कृषि, पर्यटन, उद्योग र सेवा क्षेत्रलाई विस्तार गरेर रोजगारीका नयाँ ढोका खोल्न सकिन्छ। युवालाई उद्यमशीलता तालिम, सहुलियत ऋण तथा व्यवसाय सञ्चालनका लागि आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ। स्थानीय सरकार, निजी क्षेत्र र शैक्षिक संस्थाबीचको सहकार्यले रोजगारमुखी वातावरण निर्माण गर्न सकिन्छ। उत्पादन र उद्यमलाई केन्द्रमा राखेर अगाडि बढ्न सके घोराहीले बेरोजगारीको समस्या क्रमशः समाधान गर्न सक्छ।

घोराही पर्यटनका दृष्टिले पनि निकै सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो। धार्मिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदाले सम्पन्न यस क्षेत्रलाई व्यवस्थित पर्यटन गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। पाण्डवेश्वर, धारापानी तथा अन्य धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरूको संरक्षण, प्रचारप्रसार र पूर्वाधार विकास आवश्यक छ। पर्यटकमैत्री वातावरण, सरसफाइ, सडक पहुँच, होमस्टे तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूको विस्तारले पर्यटन क्षेत्रलाई थप जीवन्त बनाउन सक्छ। पर्यटनले केवल पर्यटक भित्र्याउने काम मात्र गर्दैन, यसले स्थानीय उत्पादनको बजार विस्तार गर्छ, होटल व्यवसायलाई गति दिन्छ र रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्छ। त्यसैले पर्यटनलाई आर्थिक समृद्धिको प्रमुख आधारका रूपमा हेर्नुपर्छ।

कृषि घोराहीको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो। यहाँको उर्वर भूमि, सिंचाइको सम्भावना र कृषकहरूको अनुभवलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्न सके कृषि क्षेत्रमा उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ। कृषकलाई उन्नत बीउबिजन, मल, सिंचाइ सुविधा, कृषि प्रविधि तथा बजारको सुनिश्चितता प्रदान गर्नुपर्छ। कृषि उत्पादनको भण्डारण, प्रशोधन र बजारीकरणका लागि आवश्यक संरचना निर्माण गर्न आवश्यक छ। तरकारी, फलफूल, दुग्ध उत्पादन, माछापालन, कुखुरापालन तथा बाख्रापालनलाई व्यावसायिक रूपमा विस्तार गरेर कृषि क्षेत्रलाई थप मजबुत बनाउन सकिन्छ। कृषिलाई सम्मानित र आकर्षक पेशाका रूपमा स्थापित गर्न सके युवाहरू पनि यस क्षेत्रमा आकर्षित हुनेछन्।

उद्योग विकास बिना आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण सम्भव हुँदैन। घोराहीमा कृषि आधारित उद्योग, खाद्य प्रशोधन उद्योग, निर्माण सामग्री उद्योग तथा साना-मझौला उद्योग स्थापना गर्ने पर्याप्त सम्भावना छ। उद्योगी तथा लगानीकर्ताका लागि सहज वातावरण, आवश्यक पूर्वाधार, विद्युत्, पानी तथा प्रशासनिक सहजीकरण उपलब्ध गराउनुपर्छ। स्थानीय स्रोत र कच्चा पदार्थको उपयोग गरेर उद्योग सञ्चालन गर्न सकिए उत्पादन लागत घट्छ, रोजगारी बढ्छ र स्थानीय अर्थतन्त्र सुदृढ बन्छ। घोराहीलाई उत्पादन केन्द्रका रूपमा विकास गर्नु समयको आवश्यकता हो।

उत्पादनसँगै बजार व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण पक्ष हो। कृषि उपज संकलन केन्द्र, चिस्यान केन्द्र, थोक बजार तथा आधुनिक व्यापारिक संरचनाको विकास आवश्यक छ। स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने नीति लागू गर्दै “घोराहीमा उत्पादन, घोराहीमै उपभोग” भन्ने अवधारणालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। डिजिटल व्यापार, अनलाइन बजार तथा ब्रान्डिङमार्फत स्थानीय उत्पादनलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ। उत्पादन र बजारबीचको दूरी घटाउन सके मात्र आर्थिक समृद्धिको लक्ष्य हासिल गर्न सम्भव हुन्छ।

घोराहीको विकास कुनै एक व्यक्ति, संस्था वा सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन। यो सम्पूर्ण नागरिक, निजी क्षेत्र, सामाजिक संघसंस्था तथा राज्य संयन्त्रको साझा अभियान हो। विकासका नाममा भाषण र आश्वासन बाँड्ने समय अब समाप्त भएको छ। परिणाम दिने योजना, पारदर्शी कार्यान्वयन, जवाफदेही नेतृत्व र सक्रिय नागरिक सहभागिता आवश्यक छ।

समृद्ध घोराहीको सपना कुनै काल्पनिक लक्ष्य होइन। यो सही योजना, दृढ इच्छाशक्ति र सामूहिक प्रयासबाट प्राप्त गर्न सकिने यथार्थ लक्ष्य हो। जब शिक्षाले सीप दिन्छ, स्वास्थ्यले सुरक्षा दिन्छ, कृषिले उत्पादन दिन्छ, उद्योगले रोजगारी दिन्छ, पर्यटनले आय दिन्छ र बजारले उत्पादनलाई मूल्य दिन्छ, तब मात्र समृद्ध घोराहीको सपना साकार हुन्छ।

अब बहसभन्दा काम, आलोचनाभन्दा सहभागिता र आश्वासनभन्दा परिणाम आवश्यक छ। समृद्ध, स्वाभिमानी, उत्पादनमुखी र आत्मनिर्भर घोराही निर्माणका लागि सबै पक्ष एकजुट भएर अगाडि बढ्नुपर्छ। यही साझा संकल्प र प्रयासले घोराहीलाई दाङको केन्द्र मात्र होइन, नेपालको नमुना उपमहानगरका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ। यही नै समृद्ध घोराही निर्माणको मार्गचित्र हो।