बिदाको सदुपयोग : सिर्जनशीलता, उत्पादन र राष्ट्र निर्माणको अवसर

दाङ । नेपाल सरकारले शनिबार र आइतबार सार्वजनिक बिदा दिने व्यवस्था गरेको छ। बिदा आवश्यक हो कि होइन भन्ने विषयमा समाजमा फरक–फरक धारणा छन्। केही मानिसहरू दुई दिनको बिदाले कर्मचारी, शिक्षक तथा श्रमिकहरूको कार्यक्षमता बढ्ने तर्क गर्छन् भने केहीले हाम्रो जस्तो विकासोन्मुख र आर्थिक रूपमा कमजोर मुलुकका लागि धेरै बिदा उपयुक्त नहुने बताउँछन्। तर बिदा दिने वा नदिने बहसभन्दा पनि महत्वपूर्ण कुरा बिदाको समयलाई कसरी उपयोगी बनाउने भन्ने हो। यदि बिदाका दिनहरूलाई सिर्जनशीलता, उत्पादन, अनुसन्धान, सीप विकास र सामाजिक सेवासँग जोड्न सकियो भने यही बिदा राष्ट्र निर्माणको शक्तिशाली माध्यम बन्न सक्छ।

नेपालमा वर्षभरि शनिबार, आइतबार, विभिन्न चाडपर्व, सार्वजनिक तथा स्थानीय बिदा जोड्दा वर्षको ठूलो हिस्सा बिदामै बित्ने अवस्था छ। यति धेरै समय उत्पादनमूलक कार्यमा प्रयोग हुन नसक्दा देशको आर्थिक गतिविधिमा अपेक्षित गति आउन सकेको छैन। कृषि, उद्योग, पर्यटन, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र स्थानीय उत्पादनको क्षेत्रमा अझै पनि ठूलो सम्भावना भएर पनि हामी परनिर्भर अर्थतन्त्रबाट पूर्ण रूपमा माथि उठ्न सकेका छैनौं। त्यसैले बिदालाई केवल आराम र मनोरञ्जनको समयका रूपमा मात्र होइन, राष्ट्रको प्रगतिसँग जोडिएको अवसरका रूपमा पनि हेर्न आवश्यक छ।

विद्यार्थीहरूका लागि बिदा खोज, अनुसन्धान र सिकाइको अवसर बन्न सक्छ। सरकारले विद्यालय तथा कलेजका विद्यार्थीहरूलाई स्थानीय इतिहास, संस्कृति, वातावरण, कृषि, पर्यटन र विज्ञानसँग सम्बन्धित अनुसन्धानात्मक गतिविधिमा सहभागी गराउने कार्यक्रम ल्याउन सक्छ। बिदाको दिन विद्यार्थीहरूलाई पुस्तकालय, विज्ञान प्रयोगशाला, सामुदायिक अध्ययन केन्द्र तथा अनुसन्धान शिविरमा सहभागी गराउने नीति बनाउन सकिन्छ। यसले उनीहरूको सिर्जनशीलता बढाउने मात्र होइन, भविष्यका वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता र उद्यमी तयार गर्न पनि मद्दत गर्नेछ।
युवाहरू देशको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हुन्। तर बेरोजगारीका कारण हजारौं युवा विदेशिन बाध्य छन्। बिदाका दिन युवाहरूलाई सीप विकास, स्वरोजगार, कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि तथा उद्यमशीलतासँग जोड्ने विशेष कार्यक्रम ल्याउन सकिन्छ। स्थानीय तहले बिदाको दिन “युवा उत्पादन अभियान” सञ्चालन गर्न सक्छन्, जहाँ युवाहरूले कृषि फार्म, फलफूल खेती, पशुपालन, उद्योग तथा सामुदायिक पूर्वाधार निर्माणमा योगदान दिन सकून्। यसका लागि सरकारले प्रोत्साहन, तालिम र आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ।

कर्मचारी र शिक्षकहरूलाई पनि बिदाको दिन राष्ट्र निर्माणका उत्पादनमुखी गतिविधिमा स्वेच्छिक रूपमा सहभागी गराउन सकिन्छ। यसको अर्थ उनीहरूको नियमित बिदा खोस्ने होइन, बरु अतिरिक्त भत्ता वा प्रोत्साहनसहित विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने हो। उदाहरणका लागि, शिक्षकहरूले बिदाको दिन निःशुल्क अतिरिक्त कक्षा, सीपमूलक तालिम, पुस्तक लेखन वा सामुदायिक शिक्षा अभियान सञ्चालन गर्न सक्छन्। कर्मचारीहरूले स्थानीय विकास योजना, वातावरण संरक्षण, डिजिटल सेवा विस्तार वा जनचेतनामूलक कार्यक्रममा योगदान दिन सक्छन्। यसरी बिदालाई सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्न सकिन्छ।

कृषि क्षेत्र नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो। बिदाका दिनलाई “उत्पादन दिवस” का रूपमा मनाउने नीति ल्याउन सकिन्छ। विद्यार्थी, युवा, कर्मचारी, शिक्षक, व्यवसायी तथा विभिन्न संघसंस्थालाई वृक्षारोपण, खेतीपाती, सरसफाइ, जलस्रोत संरक्षण तथा स्थानीय उत्पादन प्रवर्द्धनका अभियानमा सहभागी गराउन सकिन्छ। यसले उत्पादन वृद्धि मात्र होइन, श्रमप्रतिको सम्मान र सामूहिक जिम्मेवारीको भावना पनि विकास गर्छ।
सामाजिक सेवाको क्षेत्रमा पनि बिदाको दिन महत्वपूर्ण अवसर हुन सक्छ। रक्तदान, सरसफाइ, स्वास्थ्य शिविर, वातावरण संरक्षण, वृद्धाश्रम तथा बालगृह सहयोगजस्ता कार्यक्रम नियमित रूपमा सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसले समाजमा सहकार्य, सहयोग र मानवताको भावना बलियो बनाउँछ। विकसित देशहरूमा स्वयंसेवा संस्कृतिले समाजलाई बलियो बनाएको छ। नेपालमा पनि बिदाका दिनलाई स्वयंसेवा र सामाजिक योगदानसँग जोड्न सकियो भने सकारात्मक परिवर्तन सम्भव छ।

पर्यटन क्षेत्रलाई पनि बिदासँग जोड्न सकिन्छ। आन्तरिक पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि बिदाको दिन स्थानीय गन्तव्यको भ्रमण, सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण अभियान सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्र चलायमान बनाउँछ र पर्यटन व्यवसायलाई टेवा पुग्छ।

यद्यपि, बिदाको सदुपयोग गर्ने नाममा नागरिकमाथि अनावश्यक दबाब सिर्जना गर्नु उचित हुँदैन। प्रत्येक व्यक्तिलाई विश्राम, परिवारसँग समय बिताउने र मानसिक स्वास्थ्य सन्तुलित राख्ने अधिकार हुन्छ। त्यसैले सरकारले ल्याउने कार्यक्रमहरू बाध्यकारी होइन, प्रेरणामूलक र सहभागितामूलक हुनुपर्छ। बिदाको केही समय विश्रामका लागि र केही समय सिर्जनात्मक तथा उत्पादनमूलक कार्यका लागि प्रयोग गर्ने संस्कार विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो।

आज नेपालले आर्थिक आत्मनिर्भरता, उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना र सामाजिक रूपान्तरणको लक्ष्य हासिल गर्नुपर्ने अवस्था छ। यसका लागि सरकार, निजी क्षेत्र, शैक्षिक संस्था, नागरिक समाज र आम नागरिक सबैको साझा प्रयास आवश्यक छ। बिदाका दिनहरूलाई सिर्जनशीलता, अनुसन्धान, उत्पादन, सामाजिक सेवा र राष्ट्र निर्माणसँग जोड्न सकियो भने यही समय देश विकासको महत्वपूर्ण पूँजी बन्न सक्छ।
अन्ततः, बिदा समस्या होइन, त्यसको उपयोग गर्ने तरिका महत्वपूर्ण हो। यदि सरकारले दूरदर्शी योजना बनाउँदै विद्यार्थीलाई अनुसन्धानमा, युवालाई श्रम र रोजगारमा, शिक्षक तथा कर्मचारीलाई सिर्जनात्मक र उत्पादनमुखी कार्यक्रममा सहभागी गराउने नीति ल्यायो भने बिदाका दिनहरू निष्क्रिय समय होइन, समृद्ध नेपाल निर्माणको अभियान बन्न सक्छन्। राष्ट्र निर्माण कुनै एक सरकार, दल वा संस्थाको मात्र जिम्मेवारी होइन; यो सम्पूर्ण नागरिकको साझा दायित्व हो। त्यसैले बिदालाई आरामसँगै सिर्जना, उत्पादन र योगदानको अवसरका रूपमा प्रयोग गर्ने राष्ट्रिय अभियान आजको आवश्यकता हो।