जेठ १९ : २५ वर्षपछि पनि किन जिउँदै छ दरबार हत्याकाण्डको बहस?
नेपालगन्ज । नेपालको आधुनिक इतिहासमा २०५८ साल जेठ १९ एउटा यस्तो मिति हो, जसले देशको राजनीतिक, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक चेतनामाथि गहिरो प्रभाव छोड्यो। नारायणहिटी दरबारभित्र भएको गोलीकाण्डमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्यसहित शाही परिवारका अधिकांश सदस्यको मृत्यु भयो। देश स्तब्ध बन्यो, जनता अविश्वासमा डुबे र एउटा युगको अन्त्य भयो।
घटनापछि तत्कालीन सरकारले सत्यतथ्य पत्ता लगाउन उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गर्यो। तत्कालीन प्रधानन्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्याय र सभामुख तारानाथ रानाभाट सम्मिलित समितिले युवराज दीपेन्द्र नै घटनाका मुख्य जिम्मेवार रहेको निष्कर्ष सार्वजनिक गर्यो। यही प्रतिवेदनलाई राज्यले आधिकारिक सत्यका रूपमा स्वीकार गर्दै आएको छ।
तर, प्रश्न उठ्छ—यदि निष्कर्ष सार्वजनिक भइसकेको छ भने २५ वर्षपछि पनि किन जीवित छ दरबार हत्याकाण्डको बहस?
यसको पहिलो कारण हो, घटनाको असाधारण प्रकृति। एउटा राजपरिवारका प्रमुख सदस्यहरू एकै रातमा मारिनु सामान्य घटना थिएन। त्यसैले आमजनताले घटनाबारे थप जानकारी, स्पष्टता र विश्वसनीय अनुसन्धानको अपेक्षा राख्नु स्वाभाविक थियो।
दोस्रो, छानबिन प्रक्रियाबारे समय–समयमा उठेका प्रश्नहरूले बहसलाई निरन्तरता दिए। कतिपयले अनुसन्धान छोटो समयमै सम्पन्न गरिएको, घटनास्थलको विस्तृत फरेन्सिक विवरण सार्वजनिक नगरिएको तथा केही पक्षहरू पर्याप्त रूपमा स्पष्ट नभएको तर्क गर्दै आएका छन्। यद्यपि अर्कोतर्फ सरकारी प्रतिवेदन, प्रत्यक्षदर्शीका बयान र उपलब्ध प्रमाणहरूकै आधारमा घटनाको निष्कर्ष स्पष्ट भइसकेको मान्नेहरू पनि उत्तिकै छन्।
तेस्रो कारण राजनीतिक विमर्श हो। दरबार हत्याकाण्ड नेपालमा राजनीतिक बहसको विषय मात्र नभई राजनीतिक दृष्टिकोणअनुसार व्याख्या गरिने घटनामध्ये एक बन्यो। विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न राजनीतिक शक्ति, अभियन्ता तथा विश्लेषकहरूले घटनालाई फरक–फरक कोणबाट हेर्ने प्रयास गरे। जसले गर्दा यो विषय समयसँगै इतिहासमा सीमित हुन नसकी सार्वजनिक बहसमा जीवित रह्यो।
दरबार हत्याकाण्डको प्रभाव तत्कालीन राजनीतिक घटनाक्रममा पनि देखियो। राजा वीरेन्द्रको निधनपछि राजसंस्थाप्रतिको जनविश्वासमा परिवर्तन आयो। त्यसपछिका राजनीतिक उतारचढाव, शाही शासन, जनआन्दोलन र अन्ततः गणतन्त्र स्थापनासम्मका घटनाक्रममा जेठ १९ को मनोवैज्ञानिक प्रभाव रहेको विश्लेषण धेरैले गर्ने गरेका छन्।
त्यसबेला गृहमन्त्री तथा उपप्रधानमन्त्री रहेका रामचन्द्र पौडेलसहित राज्यका जिम्मेवार पदाधिकारीहरूको भूमिकाबारे पनि समय–समयमा चर्चा हुने गरेको छ। संकटको घडीमा राज्यले खेलेको भूमिकालाई लिएर फरक–फरक धारणा सार्वजनिक हुँदै आएका छन्। यही कारणले पनि घटना इतिहासको पानामा सीमित नभई राजनीतिक बहसको विषय बनिरह्यो।
२५ वर्ष बितिसक्दा नेपालमा शासन व्यवस्था परिवर्तन भइसकेको छ। राजसंस्था इतिहासको विषय बनेको छ र देश संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको अभ्यासमा छ। तर जेठ १९ को स्मृति अझै मेटिएको छैन। हरेक वर्ष यो मिति आउँदा श्रद्धाञ्जलीसँगै प्रश्न, बहस र विश्लेषणहरू पनि दोहोरिन्छन्।
सायद यही कारणले दरबार हत्याकाण्ड आज पनि केवल एउटा आपराधिक घटना वा ऐतिहासिक तथ्य मात्र होइन। यो नेपाली समाजको सामूहिक स्मृति, राष्ट्रिय पीडा र निरन्तर प्रश्नको विषय बनेको छ। आधिकारिक निष्कर्ष सार्वजनिक भइसके पनि जनचासो र बहस समाप्त नभएकाले जेठ १९ अझै नेपाली इतिहासको सबैभन्दा चर्चित र संवेदनशील अध्यायका रूपमा जीवित छ।
स्वर्गीय राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य तथा दरबार हत्याकाण्डमा ज्यान गुमाएका सम्पूर्णप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली।
