घोराहीका १ देखि १९ वडासम्म विशेष अभियान : घोराही बनाऔँ

सबिन प्रियासन चौधरी

घोराहीलाई केवल एउटा सहरका रूपमा हेर्ने हो भने यसको सम्भावनाको ठूलो हिस्सा छुट्छ। घोराही बजार मात्र होइन, गाउँ पनि हो। यहाँ व्यापार र व्यवसायसँगै खेतीयोग्य जमिन छ, वनजंगल छ, नदी–खोला छन्, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा छन्। यहाँ मेहनती किसान छन्, सीप भएका युवा छन्, उद्यम गर्न चाहने व्यवसायी छन्, भविष्य निर्माण गर्न चाहने विद्यार्थी छन्, समाज बदल्ने सपना बोकेका महिला छन् र आफ्नो ठाउँलाई अझ राम्रो बनाउने चाहना भएका हजारौँ नागरिक छन्।

यही सम्भावनालाई पहिचान गर्दै त्यसलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने उद्देश्यसहित ‘घोराही बनाऔँ अभियान’ अघि बढिरहेको छ।

यो कुनै एउटा टोल, वडा वा सीमित समूहको अभियान होइन। घोराही उपमहानगरपालिकाका वडा नम्बर १ देखि १९ सम्मलाई एउटै दृष्टिकोण, एउटै योजना र साझा संकल्पमा जोड्ने अभियान हो।

घोराहीको विकास भन्नाले बजार क्षेत्रको सडक फराकिलो बनाउनु मात्र होइन। गाउँका बस्तीमा सहज आवागमन पुग्नु पनि विकास हो। मुख्य सडकमा बत्ती बल्नु मात्र होइन, टोलको बाटो सुरक्षित र व्यवस्थित हुनु पनि विकास हो। बजारमा खानेपानीको सुविधा पुग्नु मात्र होइन, दुर्गम बस्तीको घरसम्म पानी पुग्नु पनि विकास हो। किसानले उत्पादन गर्नु मात्र होइन, उत्पादनको उचित मूल्य पाउनु पनि विकास हो। युवाले पढ्नु मात्र होइन, पढेको सीपअनुसार आफ्नै ठाउँमा अवसर पाउनु पनि विकास हो।

त्यसैले अब घोराहीलाई वडा–वडा, टोल–टोल र घर–घरबाट बनाउने सोच आवश्यक छ।

१ देखि १९ वडा : एउटै घोराही, एउटै सपना

घोराहीका १९ वटै वडाको भूगोल, आवश्यकता र सम्भावना फरक–फरक छन्। कुनै वडा कृषि उत्पादनका दृष्टिले महत्वपूर्ण छन्, कुनैमा व्यापार र व्यवसायको सम्भावना छ। कुनै ठाउँमा पर्यटनको आधार छ भने कतै उद्योग, सेवा र उद्यमशीलताको सम्भावना छ।

तर यी सबैलाई जोड्ने साझा आवश्यकता एउटै छ—सुविधासम्पन्न, सुरक्षित, व्यवस्थित, आत्मनिर्भर र समृद्ध घोराही।

त्यसैले १९ वटा वडालाई अलग–अलग विकास गर्ने होइन, एउटै घोराहीका १९ वटा आधारका रूपमा जोडेर अघि बढाउनुपर्छ।

एउटा वडामा उत्पादन भएको कृषि उपज अर्को वडाको बजारमा पुग्न सक्छ। एउटा वडाका युवाले अर्को वडामा उद्यम स्थापना गर्न सक्छन्। एउटा वडाको पर्यटकीय गन्तव्य अर्को वडाको होटल, होमस्टे र यातायातसँग जोडिन सक्छ। एउटा विद्यालयको राम्रो अभ्यास अर्को विद्यालयमा पुग्न सक्छ।

यसरी हेर्दा १९ वडा केवल प्रशासनिक संरचना होइनन्—ती एउटै घोराहीका १९ वटा अंग हुन्।

एउटा अंग कमजोर हुँदा समग्र शरीर प्रभावित हुन्छ। त्यसैले घोराहीको समृद्धि पनि सबै वडाको सन्तुलित विकाससँग जोडिएको विषय हो।

समस्या गन्ने होइन, समाधान खोज्ने

हामीकहाँ समस्या छैनन् भन्ने होइन। सडक, खानेपानी, सिँचाइ, फोहोर व्यवस्थापन, कृषि, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, बजार व्यवस्थापन, वातावरण र पूर्वाधारसँग सम्बन्धित अनेकौँ प्रश्न नागरिकका बीचमा छन्।

तर समस्या देखेर गुनासो गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन।

समस्या कहाँ छ? किन छ? यसको समाधान कसरी सम्भव छ? जिम्मेवारी कसको हो? नागरिकको भूमिका के हुन सक्छ?

यी प्रश्नको जवाफ खोज्दै अघि बढ्नु आवश्यक छ।

‘घोराही बनाऔँ अभियान’को मूल भावना यही हो—
गुनासोमा होइन, समाधानमुखी बनौँ।

समस्या पहिचान गरौँ, प्राथमिकता निर्धारण गरौँ, सम्बन्धित पक्षलाई जोडौँ र सम्भव समाधानका लागि निरन्तर पहल गरौँ।

हरेक घर धारो, हरेक गाउँ सिँचाइ

घोराहीको विकासमा पानी आधारभूत विषय हो।

खानेपानी मानिसको पहिलो आवश्यकता हो भने कृषि उत्पादनका लागि सिँचाइ जीवनरेखा हो। अझै पनि कतिपय बस्तीमा सहज खानेपानीको पहुँच चुनौतीका रूपमा रहेको छ। त्यस्तै ठूलो भूभागको कृषि आकाशे पानीमा निर्भर हुँदा किसानको उत्पादन र आम्दानी जोखिममा पर्ने अवस्था रहन्छ।

त्यसैले ‘हरेक घर धारो, हरेक गाउँ सिँचाइ’ भन्ने अवधारणालाई प्राथमिकताका साथ अघि बढाउन आवश्यक छ।

पानीका स्रोतको संरक्षण, वर्षाको पानी संकलन, आवश्यकताअनुसार सिँचाइ आयोजना, खोलानाला संरक्षण तथा खानेपानी योजनाको दीर्घकालीन व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्छ।

पानीको समस्या समाधान भयो भने स्वास्थ्यदेखि कृषि र आर्थिक गतिविधिसम्म त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव पर्छ।

एक वडा, एक उद्यम

घोराहीमा रोजगारी सिर्जनाको ठूलो आधार स्थानीय उद्यमशीलता बन्न सक्छ।

युवालाई केवल जागिर खोज्ने बनाउने होइन, रोजगारी सिर्जना गर्न सक्ने बनाउने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

प्रत्येक वडाले आफ्नो भूगोल र सम्भावनाअनुसार विशिष्ट उद्यम पहिचान गर्न सक्छ।

कुनै ठाउँमा तरकारी उत्पादन, कतै दुग्ध व्यवसाय, कतै बाख्रापालन वा कुखुरापालन, कतै मौरीपालन तथा फलफूल खेती। त्यस्तै हस्तकला, खाद्य प्रशोधन, होटल, पर्यटन, सेवा तथा अन्य स्थानीय व्यवसायको सम्भावना पनि खोज्न सकिन्छ।

तर तालिम मात्र दिएर उद्यमशीलता विकास हुँदैन।

सीपपछि पूँजी चाहिन्छ, पूँजीपछि उत्पादन चाहिन्छ, उत्पादनपछि बजार चाहिन्छ।

त्यसैले उत्पादनदेखि प्रशोधन, प्याकेजिङ र बजारसम्मको शृंखला निर्माण गर्ने नीति आवश्यक छ।

‘टोलटोलमा उद्यमशीलता’ र ‘एक वडा, एक उद्यम’ जस्ता अवधारणालाई व्यवहारमा जोड्न सकियो भने स्थानीय अर्थतन्त्रलाई थप गतिशील बनाउन सकिन्छ।

कृषि : घोराहीको आर्थिक आधार

घोराहीको ठूलो सम्भावना कृषिमा छ।

खेतीयोग्य जमिनलाई आधुनिक प्रविधि, सिँचाइ, गुणस्तरीय बीउ, मल, कृषि ज्ञान र बजारसँग जोड्न सकियो भने कृषि केवल जीविकोपार्जनको माध्यममा सीमित रहँदैन। यो आम्दानी, रोजगारी र स्थानीय अर्थतन्त्रको बलियो आधार बन्न सक्छ।

किसानलाई उत्पादनका लागि आवश्यक सामग्री मात्र होइन, उत्पादनपछि बजार र उचित मूल्यको सुनिश्चितता पनि चाहिन्छ।

किसानले उत्पादन गरेको तरकारी, फलफूल, दूध, मासु तथा अन्य कृषि उपजलाई स्थानीय बजारसँगै होटल, विद्यालय, अस्पताल तथा ठूला उपभोक्ता समूहसँग जोड्न सकियो भने बिचौलियामा निर्भरता घटाउन र किसानको आम्दानी बढाउन सहयोग पुग्न सक्छ।

कृषिको विकासका लागि उत्पादन र बजारबीचको दूरी घटाउनु आवश्यक छ।

शिक्षा : भविष्य बनाउने पहिलो आधार

घोराही बनाउने अभियानको केन्द्रमा शिक्षा हुनुपर्छ।

विद्यालयको भवन राम्रो हुनु आवश्यक छ, तर त्यसले मात्र गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्दैन। शिक्षकको क्षमता, शिक्षण विधि, विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि, अभिभावकको सहभागिता र विद्यालय व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्।

सामुदायिक विद्यालयलाई गुणस्तरीय, प्रविधिमैत्री र विद्यार्थीमैत्री बनाउनुपर्छ।

सँगसँगै प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। विद्यार्थीले प्रमाणपत्रसँगै सीप पनि लिएर विद्यालयबाट निस्कन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

कम्प्युटर, भाषा, कृषि प्रविधि, होटल व्यवस्थापन, स्वास्थ्य, निर्माण, विद्युत्, मेकानिक्स तथा डिजिटल प्रविधिजस्ता क्षेत्रमा सीपमूलक शिक्षा विस्तार गर्न सकिन्छ।

खेलकुद पनि शिक्षाकै महत्वपूर्ण हिस्सा हो। स्वस्थ विद्यार्थी र स्वस्थ समाजका लागि विद्यालयस्तरमै नियमित खेल गतिविधि, खेल सामग्री र आवश्यक पूर्वाधारको विकास आवश्यक छ।

स्वास्थ्य : सबैका लागि सहज सेवा

स्वास्थ्य सेवा नागरिकको आधारभूत आवश्यकतासँग जोडिएको विषय हो।

घोराहीका सबै वडाका नागरिकले आफ्नो नजिकै सहज, भरपर्दो र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा पाउने वातावरण बनाउनुपर्छ।

स्वास्थ्य संस्थाको पूर्वाधार, आवश्यक औषधिको उपलब्धता, स्वास्थ्यकर्मीको नियमितता, मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य, ज्येष्ठ नागरिक सेवा र स्वास्थ्य सचेतनालाई प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ।

स्वास्थ्य समस्या भएपछि मात्र उपचार खोज्ने होइन, रोग लाग्न नदिन रोकथाममुखी स्वास्थ्य कार्यक्रमलाई समुदायसम्म पुर्‍याउने नीति पनि आवश्यक छ।

सफा, सुन्दर र हरित घोराही

सुन्दर घोराही निर्माणका लागि ठूलो बजेट मात्र पर्याप्त हुँदैन। नागरिकको व्यवहार र सहभागिता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

टोल सफा राख्ने, सार्वजनिक स्थलको संरक्षण गर्ने, सडक किनारमा वृक्षरोपण गर्ने, फोहोरको उचित व्यवस्थापन गर्ने र नदी–खोलाको संरक्षण गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

‘रुख रोपौँ, जीवन जोडौँ’ जस्ता अभियानलाई १९ वटै वडासम्म विस्तार गर्न सकिन्छ।

हरियाली सौन्दर्य मात्र होइन, वातावरणीय सुरक्षासँग पनि जोडिएको विषय हो।

खोला अतिक्रमण नियन्त्रण, प्राकृतिक स्रोत संरक्षण, जोखिमयुक्त बस्तीको व्यवस्थापन र विपद् जोखिम न्यूनीकरण पनि विकासकै अभिन्न हिस्सा हुन्।

पर्यटन र संस्कृतिको सम्भावना

घोराहीको अर्को महत्वपूर्ण सम्भावना पर्यटन हो।

प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा, स्थानीय कला, परम्परा, खानपान र जीवनशैलीलाई पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ।

प्रत्येक वडाले आफ्नो मौलिक पहिचान पहिचान गर्नुपर्छ।

कुनै वडाको धार्मिक स्थल, कुनै वडाको प्राकृतिक गन्तव्य, कुनै ठाउँको ऐतिहासिक महत्व र कुनै ठाउँको स्थानीय संस्कृति—यी सबैलाई एउटै पर्यटन सर्किटमा जोड्न सके घोराहीमा आन्तरिक पर्यटनको सम्भावना विस्तार गर्न सकिन्छ।

स्थानीय युवालाई पर्यटन गाइड, होमस्टे, होटल व्यवस्थापन, हस्तकला तथा स्थानीय उत्पादनसँग जोड्न सकिन्छ।

विदेशमा रहेका नागरिक : लगानी र सीपको सम्भावना

घोराहीका धेरै परिवारका सदस्य वैदेशिक रोजगारीमा छन्।

विदेशमा रहेका नागरिकसँगको सम्बन्ध केवल रेमिट्यान्समा सीमित हुनु हुँदैन। उनीहरूले विदेशमा सिकेको सीप, अनुभव, पूँजी र सम्पर्कलाई स्थानीय विकाससँग जोड्न सकिन्छ।

घोराहीमा लगानी गर्न चाहने प्रवासी नेपालीका लागि सहज वातावरण निर्माण गर्ने, सम्भावित परियोजनाको पहिचान गर्ने र लगानीका स्पष्ट अवसर सार्वजनिक गर्ने हो भने विदेशमा रहेका नागरिकलाई आफ्नो ठाउँसँग आर्थिक रूपमा जोड्न सकिन्छ।

सुशासन र पारदर्शिता

विकासको बलियो आधार सुशासन हो।

नागरिकले सेवा लिन जाँदा अनावश्यक झन्झट भोग्न नपरोस्। योजना छनोटमा नागरिकको सहभागिता होस्। बजेट कहाँ र कसरी खर्च भइरहेको छ भन्ने कुरा नागरिकले सहज रूपमा बुझ्न सकून्।

पारदर्शिता, जवाफदेहिता र नागरिक सहभागिता स्थानीय विकासका महत्वपूर्ण आधार हुन्।

टोल विकास संस्था, नागरिक समाज, व्यवसायी, किसान, शिक्षक, युवा, महिला तथा विभिन्न क्षेत्रका प्रतिनिधिलाई विकास प्रक्रियामा जोड्नुपर्छ।

विकास जनताको लागि हो भने विकासको निर्णय प्रक्रियामा पनि जनता जोडिनुपर्छ।

टोल विकास संस्था : विकासको पहिलो साझेदार

घोराहीका १९ वटै वडामा रहेका टोल विकास संस्थालाई स्थानीय विकासको सक्रिय साझेदार बनाउन सकिन्छ।

सरकारले सबै समस्या एक्लै समाधान गर्न सक्दैन। टोलमा समस्या कहाँ छ भन्ने कुरा सबैभन्दा पहिले स्थानीय नागरिकलाई नै थाहा हुन्छ।

कहाँ सडक आवश्यक छ?
कहाँ पानीको समस्या छ?
कहाँ बत्ती चाहिन्छ?
कहाँ फोहोर व्यवस्थापन कमजोर छ?
कुन ठाउँ जोखिममा छ?

यी प्रश्नको प्रारम्भिक पहिचान टोलबाटै गर्न सकिन्छ।

त्यसैले टोल विकास संस्थालाई केवल बैठक र औपचारिक गतिविधिमा सीमित नराखी स्थानीय समस्या पहिचान, प्राथमिकता निर्धारण र समाधानमा सहकार्य गर्ने संस्थाका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।

युवालाई समाधानको साझेदार बनाऔँ

घोराहीको भविष्य युवाको सहभागिताबिना कल्पना गर्न सकिँदैन।

युवालाई केवल आलोचना गर्ने वा अवसर खोज्ने समूहका रूपमा होइन, नयाँ समाधान सिर्जना गर्ने शक्तिका रूपमा हेर्नुपर्छ।

युवा उद्यमशीलता, सीप विकास, प्रविधि, कृषि, पर्यटन, खेलकुद तथा सामाजिक अभियानमा युवाको सहभागिता बढाउनुपर्छ।

युवाको ऊर्जा सही दिशामा प्रयोग गर्ने वातावरण निर्माण गर्न सकियो भने त्यसले घोराहीको सामाजिक र आर्थिक रूपान्तरणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

विकासमा महिलाको नेतृत्व

समृद्ध घोराही निर्माणमा महिलाको अर्थपूर्ण सहभागिता आवश्यक छ।

महिलालाई उद्यम, कृषि, सहकारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, नेतृत्व र सामाजिक अभियानमा थप अवसर दिनुपर्छ।

घरभित्रको श्रम र सीपलाई आर्थिक गतिविधिसँग जोड्न सकियो भने परिवारको आयआर्जनमा योगदान बढाउन सकिन्छ।

त्यसैले महिला उद्यमशीलता र नेतृत्व विकासका कार्यक्रमलाई १९ वटै वडासम्म पुर्‍याउने वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ।

घोराही बनाउने जिम्मेवारी सबैको

‘घोराही बनाऔँ अभियान’को सबैभन्दा ठूलो शक्ति कुनै व्यक्ति वा संस्था होइन—साझा भावना हो।

यो अभियानलाई किसानको हात चाहिन्छ।
युवाको ऊर्जा चाहिन्छ।
महिलाको नेतृत्व चाहिन्छ।
व्यवसायीको लगानी चाहिन्छ।
शिक्षकको ज्ञान चाहिन्छ।
नागरिकको सहभागिता चाहिन्छ।
सञ्चार क्षेत्रको खबरदारी चाहिन्छ।
जनप्रतिनिधिको प्रतिबद्धता चाहिन्छ।

घोराहीलाई राम्रो बनाउने जिम्मेवारी कुनै एक व्यक्ति, संस्था वा सरकारको मात्र होइन।

यो हामी सबैको साझा जिम्मेवारी हो।

अब प्रश्न बदल्ने बेला

अब हामीले केवल एउटा प्रश्न सोधेर पुग्दैन—

‘घोराहीले मलाई के दियो?’

यससँगै अर्को प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ—

‘मैले घोराहीलाई के दिएँ?’

यही प्रश्नले नागरिकलाई सहभागी बनाउँछ। यही सोचले टोललाई सक्रिय बनाउँछ। यही सहभागिताले वडा बलियो बनाउँछ। अनि यही सामूहिक प्रयासले समग्र घोराहीलाई अघि बढाउँछ।

एउटा घरमा धारो पुग्नु पनि विकास हो।

एउटा किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउनु पनि विकास हो।

एउटा युवाले आफ्नै ठाउँमा रोजगारी पाउनु पनि विकास हो।

एउटी महिलाले आफ्नै उद्यम सुरु गर्नु पनि विकास हो।

एउटा विद्यार्थीले गुणस्तरीय शिक्षा पाउनु पनि विकास हो।

एउटा जोखिमयुक्त बस्ती सुरक्षित हुनु पनि विकास हो।

एउटा सार्वजनिक स्थल सफा हुनु पनि विकास हो।

एउटा रुख रोपिनु पनि विकास हो।

यस्तै हजारौँ साना–साना उपलब्धि जोडिँदै गएपछि ठूलो घोराही निर्माण हुन्छ।

त्यसैले अब घोराहीलाई केवल हेर्ने होइन, बनाउने समय आएको छ।

वडा नम्बर १ देखि वडा नम्बर १९ सम्म—
सबैको सहभागिता,
सबैको जिम्मेवारी,
सबैको साझा संकल्प।

घोराही हाम्रो हो।
घोराहीको विकास हाम्रो जिम्मेवारी हो।
समस्या हाम्रो हो।
समाधान खोज्ने दायित्व पनि हाम्रो हो।

आफ्नो ठाउँलाई राम्रो बनाउने सपना केवल सपनामै सीमित नरहोस्। त्यसलाई योजना, श्रम, सहभागिता र निरन्तरतासँग जोडौँ।

घोराही बनाऔँ।
सफा घोराही बनाऔँ।
हरित घोराही बनाऔँ।
व्यवस्थित घोराही बनाऔँ।
समृद्ध घोराही बनाऔँ।

आफ्नै हातले, आफ्नै ठाउँलाई बनाऔँ।

घोराही बनाऔँ अभियान

समृद्धि • विकास • सुशासन “गुनासोमा होइन, समाधानमुखी बनौँ।”